Д.Энхбат: Хөмөрсөн тогооны доорхи сэтгэлгээнээс салах цаг болсон

УИХ-ын гишүүн Д.Энхбаттай ярилцлаа.

-Гишүүн ээ, яг одоо УИХ улсын төсвийг хэлэлцэж байна. Парламентад суудал­тай намын дарга, улс төрийн гу­равдагч хүчний төлөөл­лийн хувьд ирэх жилийн төс­вийн талаар ямар бодолтой байна вэ. Эрх баригчдын гар­гаж буй шийдвэр, ялангуяа төсвийн хуваарилалтад хя­налт тавих үүрэг МНН, ИЗН-д ногдож байх шиг байна?

-Төсвийн хэлэлцүүлэг дээр гишүүдийн ярьж байгаа том шүүмжлэл бол Эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх үндсэн чиглэл, улсын төсөв хоёр уял­дахгүй байна. Цаашилбал, Мон­гол Улсын хэтийн хөгжлийн асууд­луудтай ч улсын төсвийг холбон ярих бололцоогүй байна. Тиймээс гишүүд ямар сайндаа Үндэсний хөгжил шинэтгэлийн хорооны дарга Ч.Хашчулуунтай хүртэл хэл ам хийж байх вэ дээ. Бид аливаа зүйл дээр, тухайлбал одоо улсын төсвийг хэлэлцэж байгааг ажиглахад цаашаа яаж явахаа харахгүй байгаатай шууд холбоотой олон хүндрэл гарч байна. УИХ-ын 76 гишүүн тус тусдаа өөрийн бодол, хувийн зорилготой. Бид 76-г, Засгийн газрыг нэгтгэдэг хөгжлийн, тулгуур зарчмуудын үндсэн санаа алга. Хэдийгээр хөгжил зөвхөн төсвөөр төлөв­лөгддөггүй ч хамгийн том асуу­дал энэ байх шиг. Тиймд мөн бид бүхнийг нэгтгэдэг тэр санааг дагах хөгжлийн программ алга. УИХ-ын 76 гишүүн төсвийн тө­лөв­лөлт, хуваарилалтад хэрхэн оролцох вэ гэдэг ил тод зарчим алга. Тиймээс зөвхөн хувь хүний болон бүлгийн чадлаар, зүтгүүлэх чадвартаа тулгуур­лаж л төсвийг хэлэлцэж байна. Прак­тик хэлээр бол бидэнд төлөвлөх, приоритет тогтоох, шүүх, харьцуулалт хийх гэх мэ­тийн шинжлэх ухааны ямар ч хэрэгсэл, арга барил алга гэх үү дээ.

-Ийм муйхар, явцуу байд­лаар улсын төсвийг хэлэлцэж байхаа больё гэж цөөнгүй хүн хэлж байгаа шүү дээ?

-Харин тийм. Бид зам­бараагүй байдалд, ийм му­хардалд ороод байна гэж хүн бүр шүүмжилж байна. Гэтэл бид тэг­вэл цаашаа яаж явах юм гэд­гээ ярих завгүй байна. Монгол Улс ийм байдлаар 20 жил явлаа, одоо цаашид яах вэ гэдгийг ярих цаг болж байх шиг. Эхлэх зүйл бол бид харах өндөрөө өөрчлөх хэ­рэгтэй гэж надад санагддаг. Их зохиолч Д.Нацагдоржийн хэл­сэн шиг монголчууд биднийг яг урдны адилаараа хөмөрсөн то­гооны доорхи шиг сэтгэлгээ, тэн­гэрийн хаяанаас цааш газаргүй гэсэн явцуу хараа их боож байна. Дүгнээд хэлбэл бид хөмөрсөн тогооны сэтгэлгээгээ өөрчлөх ёстой. Ингэж хэлэхээр хүмүүс наадах чинь хоосон гоё үг гэдэг. Тэгээд яг юуг өөрчлөх юм гэж асуудаг.

-Таны хувьд ийм хөмөр­сөн тогооны сэтгэлгээнээс гарахын тулд юуг өөрчлөх ёстой гэж үзэж байна вэ?

-Албэрт Эйнштейний нэг үг байдаг даа. Ямар нэг асуудлыг тухайн асуудлыг үүсгэсэн сэт­гэл­гээний хүрээнд шийдэх бо­ломж байдаггүй гэж. Өөрөөр хэл­бэл өнөөдрийн Монголын хү­рээнд, өнөөдрийн Монголын сэтгэлгээний төвшинд Мон­голын олон тулгамдсан асууд­лыг шийдэх боломжгүй. Өөр төв­шинд гарч, өөр өнцгөөс харж байж л шийднэ.Ойд төөрсөн хү­нийг шувууны өндөрөөс харвал амархан гарцаа олно. Түүнээс ой дотроо гүйгээд байвал замаа олохгүй. Тиймээс энэ бүхнийг өөрчлөхийн тулд өөр өнцгөөс харах нь чухал.

-Тэгвэл яаж?

-Үүнийг нэлээд олон жил уншиж, судалж байх явцад төрсөн санаа л даа. Товчоор “4G-гээр сэтгэ” гэх юм уу даа. Эхний G нь Global гэсэн үг. Мон­голоор бол дэлхийн дэвжээ. Б.Явуу­хулан гуайн хэлснээр би­дэнд дэлхийн дэвжээ хэрэгтэй. Эдийн засаг, бизнесээ Мон­голын хүрээнээс гаргаж сэтгэх хэрэгтэй. Бүх салбарт ийм сэтгэлгээ чухал. Боловсрол, эрүүл мэндийн салбарт ч тэр, үйлдвэрлэл үйлчилгээний салбарт ч гэсэн Монголын хүрээнээс гарч сэтгэх цаг бол­лоо. Асуудлын гол нь Мон­голын зовлонг аргалах тухай биш, энэ 2.7 сая хүн энэ дэлхийн зургаан тэрбум хүний дотор яаж амьд­рах чадварын тухай ярих гээд байна. Одоо бол сургууль төгс­сөн хүн диплом аваад Монголд яаж ажил олох тухай л яриад байна. Тэгвэл тэр сургууль төгссөн хүүхэд зургаан тэрбум хүний дотор яаж амьдрах тухай ярих хэрэгтэй.

-Глобал гэдэг энэ ойлголт өөр өнцгөөс харах гэдэгтэй ч холбоотой биз?

-Глобал харна гэдэг нь эдийн засгийн тэнхлэгт харах өнцгөө тэлнээ л гэсэн үг. Бид эдийн засаг бизнесийн бүх тооцоо, харьцуулах индексээ дэл­хийн стандартад оруулах хэрэг­тэй. Баянзүрх дүүргийн эмнэ­лэг мэргэжлийн хяналтыг аргалах гэвэл нэг хэрэг, харин Тайландтай өрсөлдөх гэдэг бүр өөр. Ийм байдлаар эдийн зас­гийн төлөвлөлт, харьцуулалтыг хийж, бүх өнцөгийг өөрчлөх ёстой. Глобал гэдэг томъёолол дээр нэг чухал санааг жишээ­гээр хэлмээр байна. Шилэн са­ван дотор хэдэн хулгана хий­гээд хориод байвал аажимдаа бие биеэ барьж иддэг. Харин тэд­нийг гаргаад тавьбал ний­лээд нэг сүрэг болоод явдаг. Хө­мөр­сөн тогоон доорхи монгол­чууд нэг нэгнээ барьж идэн дай­саг­насаар ирсэн. Өөрөөр хэл­бэл хаалттай систем доторхи амьтад биенээ барьж иддэг. Монголчууд манжийн дарлалд 200 гаруй жил, Оросын ха­рьяанд 100-гаад жил хаалттай бай­сан. Тэр хаалттай системийг халс­наар бие биедээ дайсагнах биш энэ дэлхийн зургаан тэр­бум хүний дотор яаж амьдрах, бие биеэ хэрхэн дэмжих вэ гэ­дэг өөр шинэ үндэстний сэтгэл­гээ гарч ирнэ. Өнөөдөр бүх хүн гадаад паспорттой, аль ч улс руу явж болно. Бүх юм чөлөөтэй. Гэтэл бид зөвхөн Монгол дотроо сэтгээд байна. Яг л 1990 оноос өмнөх шигээ. Энд бас жишээгээр хэлье. Эрдэмтэд оготныг саванд хийгээд дээр нь төмөр тор тавиад өндийхөөр нь цахилгаанаар цохиулаад байж. Тэгээд дараа нь торыг нь авчихсан хойно ч оготно бөхийгөөд дээшээ босохгүй гүйдэг болсон байсан гэнэ. Үүнтэй адил ардчилал ирсэнээр хөмөрсөн тогоо алга болсон ч бид өнөө хэр хөмөрсөн тогооны дотроо л сэтгээд байгаа. Бид дээрх хулганатай адил толгой­гоо өндийлгөхөө мартчихаад байна. Глобал сэтгэх гэдэг бол эдийн засаг, бизнесээ тусгаар бус, харин хил хязгааргүй шинэ да­яар зах зээл дээр байгаагаар сэтгэх гэсэн үг. Бид харах гори­зон­тоо, хаяагаа тэлж байгаа хэрэг.

-Хоёулаа эхний G-гийн талаар ярилаа. Дараагийнх нь?

-Хоёрдахь G нь Green буюу ногоон гэсэн үг. Энэ бол Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн тулгуур бодлого байх ёстой.Ногоон гэдэг бол зөвхөн байгаль хамгаалах тухай яриа биш. Энэ бол сэтгэлгээний, амьдрах, үйлдвэрлэх, хөгжих шинэ түвшин шүү дээ. Энэ G нь байгаль дэлхийг харах сэтгэлгээгээ тэл гэсэн үг.

Гурав дахь нь англиар Grassroot буюу монголоор бол хүнээсээ эхэлж, олон түмний оролцоотой хийх тухай ойлголт.

Дөрөв дэх G нь Gradual буюу алхам алхмаар гэсэн үг. Тэгэ­хээр дээрх гурван коор­динатаар харвал эдийн засаг, хүрээлэн буй орчин, нийгмийн асууд­луудыг харах хүрээ тэлнэ. Үүнийг дагаад бидний явах зам, хамрах хүрээ тэлээд ирж байна. Сүүлийн G нь эхний гурван G-г алхам алхмаар хийнэ гэсэн санаа. Нэг зүйрлэл хэлэхэд ойд мананд төөрсөн хүн яаж замаа олох вэ. Хүмүүс хэлдэг, уулын оройд гарах хэрэгтэй гэж. өгсүүр газар руу яваад бай гэж. Та зорилго буюу уулын оройгоо харахгүй ч өгсүүр зүгт яв гэсэн зарчмаа мэдэж байгаа цагт төөрөхгүй. Үүн шиг Gradual гэдэг нь зөв чигээ олж алхам алхмаар түүн рүү явах санаа. Хөгжил гэдэг бол бүтээгдэхүүн биш, энэ бол процесс. Монгол Улс ийм тийм үйлдвэртэй, эмнэлэгтэй, төмөр замтай болсноор хөгж­чихнө гэж болохгүй.

-Улсын төсвийн хэлэл­цүүлгийг харж байхад гишүүн бүр л тойрогтоо, аймагтаа ийм тийм юм хийнэ, сур­гууль, цэцэрлэгийг засна гээд л баахан аж ахуйн ажил ярьж байна. Төсвийн хэлэлцүүлэг биш хэдэн төгрөг хувааж авахын төлөө мэтгэлцээн яваад байх шиг?

-Ер нь бидний хөгжлийн бодлогын хэв загвар нь зэс баяжуулах үйлдвэр барих, эсвэл зам тавих гэх мэтээр харагдаад байгаа даа. Эдгээр асуудал их чу­хал ч бид зарчмаа, үзэл ба­рим­тлалаа эхлээд харахгүй бол алдах магадлал өндөр болно. Тэгээд ч олон зүйлийг зах зээ­лийн хэрэгцээнээс хамааруу­лаад бизнесийнхэн түүгээрээ хийчихнэ. Улстөрчид бидний гол ажил бол нийгэм, эдийн засгийн процессыг тодорхой зорилготой, эрүүл, эрчтэй явуулах нөхцлийг бүрдүүлэх болохоос бус өөрс­дөө хаана нэг газар очиж худаг барих, дээвэр засах санаачлага гар­гах биш л дээ. Бид өөрс­дийнхөө хийх ажлыг сайн хийх­гүй атлаа бусад хүмүүсийн өм­нөөс бүхнийг хийхийг хүсч байна.

Дүгнээд хэлбэл бид 76 дүрмээ хийх биш, өөр өөрийн машиныг түлхээд л сууж байгаа сэтгэгдэл төсөл хэлэлцэж байгаа үед төрөх юм.

-Энэ үзэл бодлоо хэ­лэхэд гишүүд хэрхэн хүлээж авч байна?

-Мэдээж олон хүн үүнийг ойлгож байгаа. Гагцхүү иж бүрэн үзэл санаа болох замдаа ороо­гүй байна. Энэ бүгдийг үзэл санаа төдийгүй ажилладаг меха­низм болгох хэрэгтэй. Дээрх дөр­вөн өнцгөөр бүх зүйлийг ха­рах хэрэгтэй гэдэг чинь байж болох нэг л хувилбар. Ерөн­хийлөгч ногоон хөгжлийн тухай, Ерөн­хий сайд Европын засаг­лалын стандартыг авах болом­жийн тухай ярьж байна. Бизне­сийнхэн өрсөлдөх чадварын тухай, нийгмийн ухааныхан үндэсний үзэл, соёл иргэншлийн тухай ярьж бичиж байна. УИХ-ын гишүүд бид улсын төсөв, хөгжил ярьж байна. Энэ бүгдийг нийлүүлэхээр цогц санаа гарч ирнэ. Монголчууд бид тулгуур зарчмаа, санаагаа бүрдүүлэхгүй хойш тавьж үргэлж түймэр унтраадаг, жижиг юм яриад улам жижигрээд байгаа болохоос бүх зүйл харагдаж байгаа шүү дээ.

Би хагас жил парламентад суугаад одоо төсөв хэлэлцэхэд оролцож байна. Өөр төвшинд сэтгэж, өөр замаар асуудлыг шийдэх улс төрийн зориг бидэнд дутаад байна. Бидэнд шувууны нисэх өндрөөс бидний ажлыг харуулбал, өө энэ чинь ийм амархан байсан юм уу гэнэ. Би­дэнд мөнгө байна, мэдлэг байна, нутаг байна, эрх чөлөө байна. Ганцхан бид өөр өнцгөөс харах зориг дутаж байна. Магадгүй зарим хүн тэгэхийг хүсэхгүй байгаа. Гэхдээ өөрчлөх хүсэл­тэй хүн олон бий. Одоо зог ту­саад өөр өнцгөөс хараад үзвэл Мон­гол Улс хамгийн өндөр хөгжилтэй орон болох боломж байгаа. Монголд бүх юм байна. Дэлхийн мэдлэгийг оруулаад ирвэл хэнээс ч дутахгүй.