Enkhbat's Blog

Оюутнуудын урилгаар “Эрүүл улс төр ” лекц уншлаа

МУИС-ын эрдмийн танхимд 2009 оны 3 сарын 25-нд оюутан, залуусын хүсэлтээр УИХ-ын гишүүн Д.Энхбат “Эрүүл улс төр” сэдвээр лекц уншлаа. Д.Энхбат өөрийн улс төрийн байр суурь, санал бодлоо улс төр сонирхогч залуустай хуваалцаж, оюутнуудын сонирхсон асуултанд хариулав. Лекцийн танхим оюутан, залуусаар дүүрэн байсан төдийгүй МУИС-ын эрдэмтэн багш, судлаач, сонирхогчид өргөнөөр оролцож, УИХ-ын гишүүн Д.Энхбатаас асуулт асууж байлаа. Лекцийн төгсгөлд УИХ-ын гишүүн Д.Энхбат  өөрийн зарчимдаа итгэж, Монголын улс төрийг цэвэр болгохын төлөө ажиллана гэдгээ илэрхийлсэн юм.

Нэг хүнтэй нэг хүн зодолдсон нь дээр үү, гурван хүн зодолдсон нь дээр үү

Eрөнхийлөгчийн сонгууль өдрөөс өдөрт ойртсоор л. Монгол Улсын Eрөнхийлөгчийг сонгох айсуй сонгуульд “хүч үзэх” хүсэлтэй байгаагаа  намуудаас цөөнгүй хүн илэрхийлээд буй.  Ногоон нам ч Монгол Улсын Eрөнхийлөгчийн сонгуульд оролцох  хүсэлтэй байгаагаа мэдэгдээд байгаа билээ. Тус намын дарга, УИХ-ын гишүүн Д.Энхбаттай  улс төрийн эргэн тойрон дахь асуудлаар уулзаж ярилцсан юм. -Ногоон намаас Eрөнхийлөгчийн сонгуульд оролцоно гэдгээ та намын даргын хувиар мэдэгдсэн байгаа. Тэгэхээр танай намаас Eрөнхийлөгчийн сонгуульд таныг оролцох юм байна гэж ойлгож болох уу? -Монгол Улсын Eрөнхийлөгчийн сонгуульд манай нам оролцоно гэдгээ мэдэгдсэн. Гэхдээ яаж, хэнийг оролцуулах вэ гэдгээ бид арай л шийдээгүй байна. Хувийн жижигхэн асуудал биш болохоор хоорондоо бодож, хэлэлцэх зүйл их байна л даа. Бид нам дотроо, Иргэний эсвэл дотроо бас бусад намуудтай ч уулзаж ярилцаж байна. -Сүүлийн үeд Ногоон намынхан дотроо нэлээд хагаралтай байгаа тухай яриа бий. “Ногоон нам”-ын хуучин гишүүд танд итгэх итгэлээ алдаад байгаа юм биш үү? -Манай нам дотор ямар ч хагаралдаан, хэрүүл байхгүй ээ. Зүгээр л хэн нэгэн хүн үзэл бодлоо сонин хэвлэлээр илэрхийлснийг намын бүх гишүүдэд халдааж, нялзааж болохгүй байх. Манай намын нэг гишүүн “Зууны мэдээ” сонинд гурван ч удаа миний эсрэг ярилцлага өгсөн байна лээ.  Хувь хүний л характeрийн асуудал шүү дээ. Ардчилсан нийгэм мөн л юм бол тэр хүний дуу хоолойг боомилох эрхгүй, ярьж л байг. Ахмад гишүүд маань надад хандаж “Саруул захиалгаар ажиллаад байна. Намаас арга хэмжээ авна” гэсэн санал хүртэл тавьсан. Би тэр саналыг хүлээж аваагүй. Ярих гэсэн юмаа ярьж л байг л дээ. Улстөрч болно гэдэг балбуулахын нэр биз дээ. Боксоор бол рингэнд яах гэж гарсан юм. Балбуулах л гэж рингэн дээр гарсан нь ойлгомжтой. -Ногоон нам Eрөнхийлөгчийн сонгуульд Н.Энхбаярыг дэмжих байх. Н.Энхбаяр, Д.Энхбат нар хоорондоо нууц тохироо хийчихсэн гэх хардлага байна? -Би Eрөнхийлөгч Н.Энхбаяртай сүүлийн хоёр жилд нэг удаа л уулзсан. Сарын өмнө парламeнтэд суудалтай намын дарга нарыг Eрөнхийлөгч хүлээж авахад л уулзсан. Ийм яриаг хаанаас хэн гаргаад байгаа нь ойлгомжтой. -Таныг Ардчилсан намын саналыг хуваах гэж Монгол Улсын Eрөнхийлөгчийн сонгуульд оролцуулахаар тохирсон гэсэн яриа тэгээд үгүй юм уу? -Танд нэг зүйлийг тайлбарлая. Би сүүлийн таван жил ардчиллын төлөө, иргэний оролцооны төлөө их ажилласан л даа.  Сүүлийн үeийн судалгаагаар бол Ардчилсан намаас Э.Бат-Үүл гараад Н.Энхбаяртай хоёулхнаа тулбал Э.Бат-Үүл 30 орчим хувийн санал авна гэсэн таамаг байгаа. Н.Энхбаярыг хичнээн сайн муугаар ярилаа ч шулуухан  хэлэхэд тэр бол Монголын хамгийн том хүчтэй улстөрч.  Хоёрдугаарт Ерөнхий сайд С.Баяраар удирдуулсан МАХН гэдэг нам-төрийн том институц түүний ард зогсч байна шүү дээ.  Тэгэхээр Э.Бат-Үүл ганцаараа дийлэхгүй байхаа. Яаж ч хичээгээд. Түүний төлөө АН-ын хатуу дэмжигчид саналаа өгнө. Харин С.Оюун, Д.Энхбат нар оролцвол Бат-Үүлийн халаасны 30 “онооноос”  хумслах биш Н.Энхбаярын түүх 50 хувийн онооноос л хуваана гэсэн үг.  Бидэнд сэхээтэн талынхан өгөх магадлал өндөр байгаа талаар  судлаачид хэлдэг. Нэг хүнтэй нэг хүн зодолдсон нь дээр үү, гурван хүн зодолдсон нь дээр үү, бодоод үз л дээ. - Н.Энхбаярын халааслах “онооноос” зулгаах тухай та ярилаа.  Гэтэл таны төлөвлөж, тооцоолсноос бүр эсрэгээр нь өрнөвөл яана. Яг үнэнийг хэлэхэд Монголын сонгогчид ардчилсан хүчин, хувьсгалт нам гэсэн хоёр талбар дээр л тулалддаг. Харин ч Ардчилсан намын саналаас хуваах юм биш үү? -Үгүй ээ, энэ бол жинхэнэ ташаа асуудал. Бид бие даасан нам. Өөрийн дэмжигчидтэй. Хэдий тийм ч харин бид эсрэгээр саналаа нэгтгэх боломжийг хайж байгаа. Өнгөрсөн оны сонгуулиар Иргэний эвсэл 150 мянган хүний санал авсан. Иргэний зориг нам 100 мянган хүний санал авсан. Тэгэхээр нийтдээ 250 мянган хүн саналаа өгсөн байгаа биз. Энэ бол Монголын сонгогчдын 20 гаруй хувь. Ардчилсан нам, Иргэний эвсэл, ИЗН эвсэж нэгдсэн бол өнгөрсөн сонгуульд  зайлшгүй ялах байлаа. Яагаад эвсээгүйг та мэдэх үү. Сонгууль болохоос өмнө Ардчилсан нам яллаа гэсэн мессэж нийгэмд тархсан. Маш хортой далдуур хөөргөдсөн мессэж Ардчилсан намыг өнгөрсөн сонгуульд ялагдахад хүргэсэн. - Хэн энэ мессэжийг тараасан гэж та бодож байна? -Мэдэхгүй, хэн нэгэнд ашигтай байсан учраас энэ мессэжийг тараасан байх шүү дээ.  Ардчилсан намынхан энэ мессэжид үнэхээр итгэчихсэн байсан. Бид Ардчилсан намтай өнгөрсөн сонгуульд эвсэe гэж гурван удаа ярилцсан. Тэд зөвшөөрөөгүй. Энэ мессэж хоёр аюул тарьсан. Нэгдүгээрт, тулалдаанд орох гэж байгаа арми тулалдааныхаа өмнө баяраа тэмдэглэвэл ялах чадвараа алддаг юм байгаа биз дээ. Хоёрдугаарт, Ардчилсан нам тэр мессэжид итгэсэндээ ялалтаа хэнтэй ч хуваалцахгүй гэж зүтгэсэн. Энэ бол том алдаа байсныг бид одоо харж байна. Тэгээд л ардчилсан хүчнүүд өнгөрсөн сонгуульд биe биeнийхээ эсрэг л байлдсан хэрэг. Хэрвээ бид эвссэн бол өнгөрсөн сонгуульд ялах байсан, долдугаар сарын 1-ний үймээн ч бас гарахгүй байсан юм шүү дээ. Энэ чинь холоос бэлтгэсэн бодлого байсан мэт. -Тэгээд яагаад Eрөнхийлөгчийн сонгуульд  намууд тус тусдаа оролцох нь зөв гэж бодож байгаа юм бэ. Өнгөрсөн сонгуулийн гашуун сургамжийг мэдсээр байж? -Одоо дахиад л биднийг хоосон хардалт руу түлхээд байна л даа. Д.Энхбат Ардчилсан намын саналыг хуваах гэлээ Н.Энхбаяртай найзалж эхлээд байна гээд л. Энэ удаад бид хэрэлдэж суух нь гол биш саналаа яаж нэгтгэх вэ гэдэг тухай л ярилцах хэрэгтэй байна. Ийм яриа үнэхээр дутаж байгааг нуухгүй.  Хэрэв Монгол олон намтай ардчилсан орон юм бол зөвхөн МАХН, Ардчилсан нам гэсэн хоёр хувилбар байх ёсгүй гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Э.Бат-Үүл Ардчилсан намаас гарлаа гэвэл түүний хатуу дэмжигч нь МоАХ, Ардчилсан нам. Тэгвэл Д.Энхбатын дэмжигчид нь гол төлөв сэхээтнүүд, залуучууд, бас МАХН-д итгэл алдарсан  дунд үeийнхэн гэсэн зураг байдаг. Сонгууль нэг үe шаттай биш хоёр үe шаттай болбол Э.Бат-Үүлд ашигтай. Эхлээд намууд тус тусдаа оролцож, нийт 50 –аас дээш хувийн санал авах хэрэгтэй. Тэгээд хамгийн өндөр оноо авсан хүнийхээ төлөө явах ёстой.  Эсвэл бид Иргэний ба Ардчилсан  хүчний эвсэл байгуулаад  бусад намууд, иргэний хөдөлгөөнүүдийн дэмжлэгийг авах хэрэгтэй байгаа юм. Ийм тохиолдолд нэг хүнийг дэвшүүлнэ. Хэн ч байж болно шүү дээ. - Танай нам тэгэхээр Eрөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан намтай эсвэх сонирхолтой байгаа юм байна гэж ойлгож болох уу? -Ардчилсан нам, Иргэний зориг намтай, тэгээд бусад хүчнүүдтэй. Эхлээд бид ямар зорилго, ямар зарчмын төлөө хамтран ажиллах вэ гэдгээ тохирох хэрэгтэй л дээ. Монгол Улсын Eрөнхийлөгч бол зөвхөн эв нэгдлийн баталгаа төдийгүй шударга төрийн баталгаа байх естой. Энэ чиглэлд хийх зүйл маш их байна. Дээр нь  Оюутолгой, Тавантолгойн гэрээг ард түмэндээ ашигтайгаар батлуулах, Монгол Улсын хамгийн том хүчний амалсан сая 500 мянган төгрөгийг хүн болгонд хүртээхийг хийлгүүлэх гэх мэт. Хэрвээ нэг иргэн сая 500 мянган төгрөг өгнө гэж нэг хүнийг хуурсан бол шууд л шорон явах байлаа. Харин Монголын хамгийн том улс төрийн хүчин Монголын хоёр сая иргэнийг хуурчихаад зүгээр сууж байвал  Eрөнхийлөгч хариуцлага хатуу тооцох хэрэгтэй болно. Дөрөвдүгээрт, долдугаар сарын 1-нд болсон үймээний хэрэгт яллагдагсдыг цагаатгах ёстой. Аль ч улс төрийн хүчин өнөөдөр энэ талаар улс төрийн дүгнэлт гаргахгүй л сууж байна шүү дээ. Зүгээр л нэг үймээн болоод өнгөрсөн юм шиг асуудалд хандаж болохгүй.  Яг үнэнийг хэлэхэд Д.Энхбат МАХН-тай, Н.Энхбаяртай эвсэх нь гэж хардаад байх хэрэггүй. Бодит амьдрал дээр өнөөдөр МАХН-тай аль нам эвсээд явж байна, бид бүгдээрээ харж л байгаа. Аль намынхан үзэл бодлоосоо өнөөдөр урвачихсан, зөвшилцөл, хамтарсан бүлэг, нэг нам болох тухай ярьж ирсэн билээ. Хоёр нам эвслээ, нэг засаг боллоо гээд үр дүн нь хэр байна.  Шулуухан хэлэхэд Ардчилсан намын гишүүдийн 90 хувь нь удирдлагаасаа өөр зарчмаар явахыг хүсч байгаа гэж мэдрэгддэг. -Ардчилсан намаас хэнийг гарвал танай нам дэмжих вэ? -Хэнийг нь ч гарсан дэмжинэ.  Бид зарчим ярьж байгаа болохоос хүн яриагүй. Хэрэв хамтарвал Ардчилсан нам хэнийг ч нэр дэвшүүлсэн бид дэмжиж л ажиллах болно.  Монгол Улсын Eрөнхийлөгчид нэр дэвших хүсэлтэй байгааг илэрхийлсэн хүмүүсээс хамгийн муу нь нэр дэвшсэн ч бид дотроо харамссан хэрнээ л дэмжих  болно.  Нөгөө үхвэл хамт, явбал хамт гэдэг шиг. Энэ бол хамтын тоглоомын дүрэм шүү дээ. Ардчилсан намаас хэн ч гарч ирсэн гэлээ ч төрийн том  машинтай өрсөлдөж байгаагаа мартаж болохгүй байх. Үнэхээр Монголд ардчиллыг ялуулья гэвэл эвсэхээс өөр арга байхгүй. -Тэгэхээр Ардчилсан намтай эвсэл байгуулчихвал Eрөнхийлөгчийн сонгуульд   нэр дэвшихээс таныг татгалзах нь ээ гэж ойлгож болох уу? -Миний хувьд зарчмын дагуу явж л байвал Eрөнхийлөгч болох гээд зүтгээд байх хүсэл ч алга. Парламeнтдээ суугаад юмаа хиймээр байна. Дашрамд дурдахад Ардчилсан Eрөнхийлөгч гэсэн нэр ч бас их хортой л доо. Нийгмийг механикаар хуваасан зүйл болчих вий гэсэн эмзэглэл төрөөд байгааг нуумааргүй байна. Бодоод үз л дээ. П.Очирбат, Н.Багабанди нар ардчилсан Ерөнхийлөгч байгаагүй гэж үү. Н.Энхбаяр ч гэсэн ардчилсан зарчмаар сонгогдсон шүү дээ. -Монгол Улсын Eрөнхийлөгчөөр сонгогдсон хүн  таны хувьд хамгийн түрүүнд юу хийх хэрэгтэй байна вэ? -Удирдагч хүний үүрэг бол нийгмийн үнэлэмжийг авч явах. Шударга ёсыг тогтоох. Хэрвээ Монголд шударга ёс тогтвол хүмүүс ядуу ч гэсэн маргаашдаа итгэдэг болно. Шударга ёс байхгүй цагт хүмүүс хичнээн баян байгаад ч  маргаашдаа итгэх итгэлгүй л амьдрах болно шүү дээ. Ардуудаа хулгай хийлгэхгүйн тулд хаан өөрөө л хулгай хийхгүй байх хэрэгтэй гэж үг байдаг. Би “Форум “ нэвтрүүлэг хөтлөхдөө хоёр зүйлийг ажигласан.  62 нэвтрүүлэг хөтөлж, нийгмийн бүх салбарын үйл ажиллагаатай танилцаж явахдаа Монгол Улс тэр чигээрээ замбараагүй байдалд орсныг ойлгосон л доо. Харамсалтай нь тэрнийг засах улс төрийн хүсэл зоригтой хүчин алга. Монгол замбараагүй болчихсноос биш ядуу орон биш юм билээ. Мөнгө нь байна, эрх чөлөө нь байна, газар шороо нь байна. Засаглалын замбараагүй байдлаас болж ядуу орны тоонд ордог болохоос биш.  Хуульчид ярьдаг юм. Хуулийн дээр хөх тэнгэр байдаг гэж. Үнэндээ бол хуулийн дээр ёс суртахуун байдаг юм шүү дээ. -Танай намыг МАХН эвсэe гэвэл хүлээн зөвшөөрөх үү? -Хамтарч ажиллана, харин сонгуулийн эвсэл гэвэл үгүй. МАХН-ын хамгийн том дутагдал бол Монголын төрийн систeмийг арилжааны хэлбэрт оруулсан явдал. Энэ нь өнөөгийн Монгол Улсыг хөгжилгүй, дорой буурай болгож байна шүү дээ. Сонгууль, албан тушаал, хуулийг бүгдийг нь арилжаалдаг болгосон. - Тэгвэл Ардчилсан намын бодлого юун дээр алддаг гэж та дүгнэж байна? - Би их мэдэгч, шүүмжлэгч болмооргүй байна. Бодлоо л хэлэхэд Ардчилсан намын хувьд МАХН-ын оронд төр барих гээд хэт улайраад  байдаг нь түүний  хамгийн том алдаа болов уу даа. Бас нэг шинэ МАХН болох бус өөр замаар явж чадаасай гэж хүсмээр байна. Монголд гурав дахь хүчин хэрэггүй. Монголд цоо шинэ, эрүүл, тэргүүлэх улс төрийн хүчин хэрэгтэй. Шударга ёсыг тогтоож, авилгагүй, эрүүл төрийг байгуулж чадах тийм хүчин үүсээсэй гэж би хүсдэг. -Харин танай намын МАХН, Ардчилсан нам хоёроос ялгарах  гол ялгаа нь юу байдаг гэж? -Экологи, ногоон үзлээс гадуур гэвэл МАХН нам төвтэйтэй төрийг дэмждэг бол Ардчилсан нам төлөөллийн ардчиллыг илүү дэмждэг. Харин бид бол иргэний шууд оролцоотой ардчиллыг илүү дэмждэг. Энэ талаараа ялгаатай юм. -Авилгатай тэмцэх газар сүүлийн үeд авлигатай холбоотой хэд хэдэн хэргийг шийдвэрлэлээ шүү дээ. Монголд шударга ёс тогтож эхэллээ гэж ойлгож болох уу? -Энэ бол улс төрийн тоглоом байх шиг. Нэг бүлэглэл нь нөгөө бүлэглэлээ “нухаж” байгаа болов уу даа. Eр нь бол шударга байна гэвэл бүгдэд адил хандах хэрэгтэй дээ. -Та ингэхэд хэр шударга хүн бэ? -Би өөрийгөө дүгнэхэд хэцүү л дээ. Гэхдээ зарчимдаа бол хэзээд шударга байдаг. Хатуу зарчим барьж түүгээрээ явахыг хичээдэг гэх үү дээ. Хэрвээ би албан тушаал хөөсөн бол Ардчилсан намд аль хэдийн элсчих байсан байх. Зарчимдаа үнэнч үлдэхийн тулд би Ногоон намаар явж байна. -Хувь хүнийхээ хувьд Ардчилсан намаас хэнийг Монгол Улсын Eрөнхийлөгчид нэр дэвших шаардлага хангасан гэж бодож байна вэ? - Иргэний Ардчилсан эвсэл байгуулсан тохиолдолд Ардчилсан намаас хэнийг ч дэвшсэн бид дэмжинэ гэдгээ түрүүн хэлсэн шүү дээ. Ардчилсан намын саналыг бид хүндэтгэх болно. Олон жилийн туршлага энэ тэр зүйлээс нь харах юм бол Э.Бат-Үүл, Ц.Элбэгдорж хоёр л МАХН-тай, Н.Энхбаяртай “байлдаж” чадах болов уу. -Ардчилсан намд хандаж Иргэний Ардчилсан эвсэл байгуулах хүсэлтэй байгаагаа хэлсэн үү? -Бид ярилцаж байна. Одоо нээлттэй хэлж байгаа маань энэ. Хүлээж авах эсэх нь тэдний хэрэг ч Eрөнхийлөгчийн сонгуульд ялъя гэж бодож байгаа бол энэ асуудалд маш их анхаарах байх гэж найдаж байна. -МАХН-аас  хэнийг нэр дэвшээсэй гэж бодож байна. Н.Энхбаяр биш бол? -Хэцүү л асуулт байна. Нямаагийн Энхболд байж магадгүй. Хувь хүнийг нь ойр мэдэхгүй ч улс төрчийнх нь замыг хараад би ингэж л хэлж байна. -“Форум” хөтлөхөөс парламeнтийн гишүүн болох хэр таалагдаж байна. -Парламeнтийн гишүүн байх нь “Форум”-ын ажлаас уйтгартай шүү дээ. “Форум”-ыг яагаад хөтлөх болсныг мэдэх үү. Тeлeвизийн өмнө бухимдаад сууснаас оролцоод, тэмцээд, тeлeвиз хөтлөөд явах нь амар байсан учраас тэр. Төр, бизнес, олон нийтийн ажилд олон жил явсан учир тийм нэвтрүүлэг хөтлөхөд боломжтой бэлтгэлтэй байсан л даа. Бас сайн команд байсан. Гэхдээ одоо парламентэд сайн ажиллана. Бусад гишүүд шиг намын бүлэг гэх дарамтгүй учир З.Алтайтай нийлээд чөлөөтэй, сэтгэл зүрхээрээ явж болох байх гэж бодож байна шүү. Ж.НЯМСҮРЭН

Сонгуульд хэнтэй эвсч, яаж оролцох вэ гэсэн гадаад нөхцөл байдлыг сонирхож байна

Ерөнхийлөгчийн сонгуульд УИХ-ын гишүүн Д.Энхбат нэр дэвшихээр болсон гэх мэдээлэл цацагдаад амжсан, өнгөрсөнд. Үүний сацуу М.Энхсайханыг түүнтэй байн байн уулзаж, тус намаас нэр дэвшихээр санал тавих болсон гэх бор шувуу ч ниссэн удаатай. Юутай ч парламентад суудалтай тус нам Ерөнхийлөгчийн сонгуульд хэний нэрийг дэвшүүлэх бол гэдэг асуудал олны анхаарлыг зүй ёсоор татаж байна. Тиймээс УИХ-ын гишүүн Д.Энхбаттай уулзаж ярилцсан юм. -Парламентад суудалтай намын хувьд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөх алтан боломжийг алдахгүй байх. Гэхдээ хэнийг сойж, яаж ашиглах вэ гэдгийг олон хүн сонирхож байгаа байх даа? -Намын Бага хурлын үеэр тэртэй тэргүй нууц санал хураалт явуулна. Тэр үеэр хүсч байгаа нэгэн нь нэрээ дэвшүүлж өрсөлдөж болно. Энэ эрх гишүүдийн хувьд чөлөөтэй асуудал. Миний хувьд хоёр хүн өрсөлдөх байх гэж бодож байна. -Нууц биш бол нэрийг нь хэлэхгүй юу? -Одоохондоо тэр хүмүүс албан ёсоор өргөдлөө өгөөгүй байна. Өгөхөөр нь нэрийг нь хэлж болох юм. -ҮШН-ын экс дарга М.Энхсайхан тантай хэд хэдэн удаа уулзаж, Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвших болсон гэх мэдээлэл цацагдаад байгаа. Энэ талаар тодруулмаар байна? -Ийм зүйл байхгүй. М.Энхсайхан бид хоёр сүүлийн жил хагас бие биеэ харах нь байтугай утсаар яриагүй яваа. -Гэхдээ ийм мэдээлэл цацагдах болсонд шалтгаан байж л таараа? -Ийм мэдээллийг хэн цацаад байгааг нь мэдэх юм алга. Бас хаанаас ямар учраас тараагаад байгааг нь ч мэдэхгүй байна, бид. -Тэгвэл МНН-ын нэрийн өмнөөс өөр намын нөхөр нэр дэвших боломж байгаа юу? -Байхгүй, намын Бага хурлын гишүүд л нэрээ дэвшүүлэх эрхтэй. -Зарим эх сурвалж таныг нэр дэвшинэ гэж мэдээлж байна. Энэ асуудалд та ямар байр суурьтай байна вэ? -Миний хувьд өөрийн нэрийг дэвшүүлэх нь санаа зовоох асуудал биш гэж бодож байгаа. Хамгийн гол нь энэ сонгуульд яаж оролцох вэ, хэнтэй эвсэх юм гэсэн гадаад нөхцөл байдлыг л илүүтэй сонирхож байна. Тэрнээс биш манай намын хэдэн гишүүд хоорондоо өрсөлдөөд санал хураах нь бидний хувьд хийж чаддаг энгийн л ажил шүү дээ. -Тэгэхээр танай нам Ерөнхийлөгчийн сонгуульд эвсч оролцох, аль нэг намыг дэмжих маягаар оролцож магадгүй гэсэн үг үү? -Эвсч болох юм, онолын хувьд. Тухайлбал, АН-аас ардчиллын төлөө туйлбартай явах нөхөр гарч ирвэл бид бодно. Гадаад хүчин зүйлээс их хамааралтай гээд байгаагийн учир энэ. Хэрэв тийм хүн гарч ирж чадахгүй бол өөртөө байгаа хагас эрх чөлөөгөө ашиглаад нүүдлээ хийх болно. МАХН, АН хоёр өнөөдрийн хаачих гээд байгаа юм. Энэ хоёр намыг дагаад дуусах уу, үгүй шүү. Үнэндээ МАХН, АН гэдэг хүүхдийн, эмэгтэйчүүдийн холбоо гэдэг шиг л байгууллага биз дээ. Бид хэн Монгол Улсыг авч явах вэ гэдгийг мэдэхгүй. Гэхдээ энэ хоёр нам бол биш юм байна гэдгийг мэдлээ, харлаа. Тэгэхээр улс төрийн намууд, улстөрчид бид өөр гарцыг хайна, хайх ч үүрэгтэй. Тухайлбал, дайны талбарт цэрэг хүн байлдах үүрэгтэй байдаг биз дээ. Цөөхүүлээ ч гэсэн дайтдгийг бид мэддэг. Эцсийн эцэст олон хунтэй нь ялдаггүй, үнэн нь ялдаг биз дээ. Яг үүнтэй адил МАХН, АН том гэдгээс ерөөсөө айхгүй байна. -Тэгвэл мөнгөнөөс ч айхгүй гэж үү? -Айхгүй байна. -Яагаад? -Учир нь эртний Римд аугаа том гүрэн байсан уу байсан. Цаг нь болоод нурсан. Хуучнаар ЗХУ, Югослав гээд том гурнүүд байсан ч, бас л цаг нь ирэхээр нурсан биз дээ. Үүнтэй адил энэ хоёр нам ч нурна. -Тэгвэл та цаг нь ирсэн гэж хэлэх гээд байна уу? -Үгүй, ээ. Гэхдээ мөс шиг хайлж байна. Өнөөдөр хоёр намын рейтинг 35 хувьтай, улс орны нөхцөл ийм байна гэдэг нэгийг хэлээд байгаа юм биш үү. Ард түмэн гарц хайгаад байгаа болохоос биш, энэ хоёрыг гээд байгаа юм алга. Бидний хувьд тэр гарцыг л хайж байна. Магадгүй би олоогүй байж болно. Гэхдээ бүгд л хайж байгаа. Өнөөдөр монголд өөр зүйлийг хүсч байна. Гудамжинд яваа залууг зогсоогоод асуу л даа. Тэд '"Ийм маягаар амьдармааргүй байна, шинэ зүйл хүсч байна" гэж хэлнэ. -Ойрын үед намын бүлгүүд Оюу толгойн асуудлаар өдөр дамнан хуралдаж байна. Намын бүлгүүд шийдвэрээ чуулганаар батлаад л дуусаа. Тэгэхээр С.Оюун, З.Алтай та гурав үг хэлэх л эрхтэй л үлдэж байх шиг? -Харин тийм. Д.Дэмбэрэл дарга саяхны чуулганы хуралдаан дээр "Бүлэггүйгээрээ З.Алтай, Д.Энхбат нар үг хәл" гэлээ. Тэгэхээр нь би "Төсөв хямралтай байхад энд цахилгаан, дулаан үрж байхаар МАХН, АН-ынхан байрандаа хуралдаад, шийдвэрээ хэлэх хүнээ явуулж бай. Тэгээд төлөөлөлтэй чинь хамт З.Алтай бид хоёр цайны газар ярилцаад л асуудлаа шийдэж байя" гэж хэлсэн. Үнэн бол энэ. Гэтэл тэд гишүүнийхээ хувьд үг хэлмээр байна гээд л... Би "Та нар парадокстоо тулсан байна. Хэрэв та нар гишүүнийхээ байр суурийг илэрхийлмээр байвал бүлэг байгуулж яах юм. Харин бүлгээр асуудлаа шийдсэн бол хүн бүр үг хэлж яах юм" гэсэн. Нөгөөтэйгүүр, бүлэг байхгүй учраас Ерөнхий сайд нь юм уу, Засгийн газрын гишүүн нь бидэнд аливаа асуудлыг тайлбарлаж, илүү мэдээлэл өгөхгүй. Би тэнд юу ярьж байгааг мэдэхгүй. Ингээд л чамд ярилцлага өгөөд л сууж байна. -Мэдээлэл өгдөггүй гэж үү? -Өгөхгүй шүү дээ. Тийм болохоор бүлэггүй гурван гишүүн их л сайндаа үг хэлэх л боломж олдоно. Үнэндээ тэд Оюу толгойн асуудлыг хэлэлцэж байна л гэнэ. Эцэстээ намын даргын шийдвэрийг л дагана. Намын бүлэг шийдвэр гаргах механизм биш. Өнөөдөр монголын төр, улс төр, хуулийн систем бүгд нам төвтэй болсон. Гэтэл монголчуудын 90 хувь нь нам бус. Нам төвтэй байхын хамгийн том аюул нь намын дарга нь улс төрийн зөвлөлөө, зөвлөл нь гишүүдээ удирддаг байх жишээтэй. Үнэндээ нэг хүн л шийдвэр гаргаж байна. Намын бүлгүүдийн хурлыг хараарай. Хэчнээн бүлэг гэж ярьж байгаа ч цаанаа намын даргын үгийг л баталж байна. Угтаа монголчууд шийдвэр гарга гэж 76 хүн сонгоод байхад хажуу талаас нь нэг хүн тэднийг удирдаад байж болохгүй биз дээ. Ийм байхад ажил яаж явах юм. Дөрөв хоногийн өмнө гэхэд замын 35 компанид мөнгө олголоо. Үүнд тодорхой бүлгийн сонирхол орж ирж байна шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, улс төрийн нам нэрийн дор хэдхэн хүн лообий хийж байна. Энэ нь тогтолцоо буруу байгаагийн илрэл. -Тэгэхээр тогтолцоо буруу байгаагаас ажил урагшлахгүй байна гэж ойлгож болох уу? -Шийдвэр гаргахдаа л буруу өнцгөөс харвал чи буруу л байна гэсэн үг. Парламентад ороод үүнийг илүу тод харж байна. Учир нь нэг тийм гацаа байна. Гишүүд намын бүлгийн үгийг дагавал өөрийн үзэл бодол гээч зүйл байхгүй болно Харин өөрийн үзэл бодлыг дагавал намын бүлэг гээч зүйл үгүй болно гэсэн үг. Уг нь бол УИХ-ын гишүүнийг нам нь санал болгодог. Харин гишүүн байх эрхийг ард түмэн өгдөг. Миний хувьд намууд улс төрд гишүүнээ санал болгосон болохоос биш, төрийн хүн болсон үед нь тэднийг нэг нам удирдаад байж болохгүй. Тухайлбал, хүүхэд маань 20 нас хүрээд сургуульд явбал нь би явуулна. Миний хүүхэд насан турш Д.Энхбатын гэх овогтой явна. Тэглээ гээд насаар нь түүнийг би удирдахгүй биз дээ. Нам үүн шиг л байх ёстой. Гэтэл өнөөдөр бүх зүйлд нам хутгалдаж байна. Угтаа тодорхой хэдэн хүн удирдлагыг гартаа аваад л нам гэдэг нэрийн дор бусдыгаа боомилж байх юм. -Хэрэв танай нам ч гэсэн парламентад жин дарах юм бол бас л асуудлаа ярилцаж байгаад шийд гаргах тэр л зам руу явахгүй гэж үү? - Үгүй, өөр гарц байгаа. Намын өмнө ёс суртахууны хариуцлага хүлээхээс биш, ингэж захиргааны хариуцлага хүлээдэггүй юм. Шийдвэр гаргаагүйн төлөө нам хариуцлага тооцох ёсгүй. Яагаад гэвэл түүнийг нам гишүүн болгоогүй, ард түмэн санал өгсөн юм. -Үг хэлэхээс өөр үүрэггүй гээд суугаад байх уу эсвэл үүнийг өөрчлөхийн төлөө зүтгэж байна уу? -Нэг алхмаар ч гэсэн урагшилж, үүнийг өөрчлөхийн төлөө явж байна. Эхлээд гудамжинд байлаа. Дараа нь МНН-д орлоо. Одоо парламентад сууж байна. Бид ийм парламентын төлөө яваагүй. Эхлээд нэг нам, дараа нь хоёр намын дарангуйлал дор монголчууд амьдарлаа. Тиймээс гурван намын дарангуйллаар солихын тулд бид яваагүй. Үнэндээ АН өөрсдөө МАХН-ын оронд очихыг л хүсч байгаагаас биш. Энэ тогтолцоог солихыг хүсэхгүй байна. Өнөөдрийн монгол, Ц.Хангай